NGV-Geonieuws 80 artikel 503

NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


1 November 2004, jaargang 6 nr. 21 artikel 503

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 80! Op de huidige pagina is alleen artikel 503 te lezen.

<< Vorig artikel: 502 | Volgend artikel: 504 >>

503 Ontstaan Antarctic Circumpolar Current was geen oorzaak van afkoeling
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Oceanografie ! Klik hier voor alle artikelen over (Paleo)Klimaat !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Door veel onderzoekers wordt aangenomen dat het ontstaan van een oceaan tussen AustraliŽ en Antarctica geleid heeft tot het begin van de wereldwijde afkoeling die uiteindelijk zou leiden tot het IJstijdvak (Pleistoceen). De wereldwijde afkoeling beleefde 51-42 miljoen jaar geleden een eerste fase, en een veel aangehangen hypothese stelt dat het begin van de thermische isolatie van Antarctica daarbij een essentiŽle rol speelde. Die isolatie kwam tot stand toen AustraliŽ zich - door verschuiving van de continenten - zover van Antarctica had afgescheiden dat er een vrijwel gesloten zeestroom rondom Antarctica ontstond. Die zogeheten Antarctic Circumpolar Current verhinderde dat warme zeestromen uit meer nabij de evenaar gelegen gebieden Antarctica bereikten. De koude van Antarctica kon, volgens deze zienswijze, ook niet langer met zeestromen naar het noorden worden afgevoerd. Zo konden zich langzaam op Antarctica grote ijskappen vormen, die door hun witte karakter veel invallend zonlicht terugkaatsten, waardoor de afkoeling verder werd versneld.


De opening van de Tasmanian Gateway gedurende (A) Midden-Eoceen, (B) Grens Eoceen/Oligoceen, en (C) Vroeg-Oligoceen

In de niet-polaire gebieden leidde de afkoeling, die dus op Antarctica begon, pas later tot een duidelijke temperatuurdaling, namelijk in het vroegste Oligoceen, 33,5 miljoen jaar geleden. Op dat moment daalde de temperatuur van het oppervlaktewater van de oceanen wereldwijd abrupt; ook de ijskap van Antarctica begon toen plotseling snel verder aan te groeien. Daarom werd aangenomen dat toen een grote zeestroom zich een weg kon banen tussen Antarctica en AustraliŽ, en dat toen dus ook beide continenten duidelijk van elkaar gescheiden werden.

Onderzoek van nanoplankton uit boorkernen die werden opgehaald in het kader van het Deep Sea Drilling Project geven nu echter duidelijk aan dat in het midden van de eerste afkoelingsfase, omstreeks 41-42 miljoen jaar geleden, een opening tussen AustraliŽ en Antarctica ontstond (de zogeheten Tasmanian Gateway). Daarin werden mariene sedimenten afgezet (glauconiethoudende zanden), maar dat gebeurde in een zo ondiepe zee dat er nog geen sprake kon zijn van een massale waterverplaatsing zoals die door de Antarctic Circumpolar Current plaatsvindt. Dat blijkt overigens ook uit het feit dat TasmaniŽ toen nog duidelijk warmer was dan andere gebieden in de Zuidzee; er was dus geen zeestroom die de warmte min of meer geleidelijk verdeelde.

De afzettingen in de Tasmanian Gateway gingen pas veel later over van zandige, ondiepe sedimenten in fijnere, diepe afzettingen. Die overgang, die gepaard ging met een sterke verandering in de fossielinhoud van de sedimenten, kon goed worden gedateerd en blijkt 31 miljoen jaar geleden te hebben plaatsgevonden. Dat is dus ruim 2 miljoen jaar nadat wereldwijd ook op hoge breedte een belangrijke temperatuurdaling optrad.

Daarom is de onontkoombare conclusie dat het ontstaan van de Antarctic Circumpolar Current niet de aanleiding voor de wereldwijde afkoeling kan zijn geweest. Wat dan wel de aanleiding is geweest, blijft vooralsnog het onderwerp van (nieuwe) speculaties.

Referenties:
  • Wei, W. Opening of the Australia-Antarctica Gateway as dated by nannofossils. Marine Micropaleontology 52, p. 133-152.


Copyright © NGV 1999-2014
webmaster@geologischevereniging.nl