NGV-Geonieuws 4 artikel 41



NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


1 Augustus 1999, jaargang 1 nr. 4 artikel 41

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 4! Op de huidige pagina is alleen artikel 41 te lezen.

<< Vorig artikel: 40 | Volgend artikel: 42 >>

41 Vulkanisme leidde op grens Frasnien/Famennien tot massaal uitsterven door voedselgebrek
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Astronomie ! Klik hier voor alle artikelen over Paleontologie, Fossielen & Uitstervingen ! Klik hier voor alle artikelen over Vulkanologie !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Een aantal belangrijke grenzen in de geschiedenis van de aarde wordt gekenmerkt door het plotseling massaal uitsterven van diergroepen. In steeds meer gevallen blijkt de inslag van een meteoriet (mede) verantwoordelijk te zijn geweest. Het bekendste voorbeeld daarvan is de inslag op de grens van Krijt naar Tertiair, 65 miljoen jaar geleden.

Inmiddels zijn tal van soortgelijke inslagen met vergelijkbare, directe catastrofale gevolgen in de aardgeschiedenis gereconstrueerd. De kennelijke inslag van een hemellichaam (komeet of meteoriet) op de grens tussen Frasnien en Famennien, ca. 365 miljoen jaar geleden, stelt de onderzoekers echter voor raadsels met betrekking tot het uitsterven. Er zijn duidelijke geochemische aanwijzingen (in de vorm van relatief hoge concentratie van zeldzame aardmetalen in de toen gevormde afzettingen) dat op de Frasnien/Famennien-grens een extreem grote hoeveelheid buitenaards materiaal in onze dampkring is verbrand. Daarop volgde, net als bijvoorbeeld op de Krijt/Tertiair-grens, het massale uitsterven van diersoorten, maar dat gebeurde gedurende een betrekkelijk lang tijdsinterval. Een van de mogelijke verklaringen daarvoor is dat het effect op het dierenleven, vanwege aardse processen, pas op termijn catastrofaal was. Dat strookt echter niet met het abrupt uitsterven van veel soorten na andere inslagen.

Een andere mogelijke verklaring is de inslag, geologisch gezien kort na elkaar, van een serie inslagen van (nog steeds grote) hemellichamen. Iedere inslag zou zijn eigen effect hebben gehad; dat zou een verklaring geven voor de - voor zover nu bekende - tamelijk stapsgewijze afname van de destijds geproduceerde biomassa, en eveneens voor het ontbreken van een (kortstondige) periode waarin het leven op aarde sterk gereduceerd was. Er zijn inderdaad enkele aanwijzingen (in de vorm van waarschijnlijke inslagkraters en van verspreid voorkomende concentraties van microtektieten) dat er omstreeks de genoemde grens een aantal meteorieten is ingeslagen, maar aan de andere kant lijkt het onwaarschijnlijk dat het effect van een inslag zo geologisch lang zou duren dat een serie opeenvolgende inslagen een cumulatief effect op het dierenleven zou hebben.

Volgens de Poolse geoloog G. Racki is het uitsterven omstreeks de Frasnien/Famennien-grens primair veroorzaakt door perioden van grootschalige voedseltekorten. Die zouden samenhangen met de grote fase van gebergtevorming in die tijd, waardoor diverse hydrothermale processen door het met de gebergtevorming gepaard gaande vulkanisme werden geļnitieerd. Die hydrothermale processen, waarbij warm en/of heet water uit het binnenste der aarde aan het aardoppervlak vrijkwam (deels in zee) zou geleid hebben tot pulsen in de aanvoer van warmte en van voedingsstoffen. De wisselingen daarin zouden door veel soorten niet verdragen zijn, zodat uitsterving volgde. Racki wijst erop dat een soortgelijke vorm van uitsterven lijkt te hebben plaatsgevonden op de grens van het Cenomanien en het Turonien, omstreeks 95 miljoen jaar geleden; van die tijd is bekend dat een grote 'magmapluim' uit het inwendige der aarde opsteeg en voor een sterk vergrote warmte-aanvoer zorgde. Overigens sluit Racki niet uit dat meteoriet-inslagen wel hebben bijgedragen aan het massale uitsterven op de Frasnien/Famennien-grens.

Referenties:
  • Racki, G., 1999. The Frasnian-Famennian biotic crisis: how many (if any) bolide impacts? Geologische Rundschau 87, p. 617-632


Copyright © NGV 1999-2014
webmaster@geologischevereniging.nl