Winterswijkse Geologie pagina NGV afdeling Winterswijk


  • Hoofdpagina Winterswijk
  • Activiteiten
  • Lidmaatschap van de afdeling

  • Werkgroepen
  • Publicaties
  • Afdelingsblad
  • Winterswijkse Geologie

  • Winterswijkse Geologie

    In geologisch opzicht neemt Winterswijk in Nederland een belangrijke plaats in. Nergens in ons land komen zoveel afzettingen uit diverse tijdperken aan de oppervlakte als hier. Daar komt nog bij dat het ook nog eens gelegen is binnen het landschappelijk interessante gebied van de Achterhoek, met z'n vele IJstijd-verschijnselen. Een logisch gevolg van dit alles is dan ook het feit dat er in en om Winterswijk een afdeling van de Nederlandse Geologische Vereniging actief is.

    Iedereen die ook maar enigszins in geologie geïnteresseerd is, zal ongetwijfeld van "Winterswijk" gehoord hebben, of heeft zelf een deel van de geologische verschijnselen ter plekke bezocht en bekeken.
    Overigens, bepaalde locaties zijn slechts toegankelijk op vastgestelde openingstijden en/of kennen een speciale toegangsregeling. Bijvoorbeeld de Steengroeve.

    Dan is er nog de Gerrit Griffioen Route, een fietsroute langs allerlei geologische bezienswaardigheden. Deze routewijzer is te verkrijgen bij Museum Freriks Groenloseweg 86. Ook kan daar het boekje "De Winterswijkse Steengroeve" gekocht worden, evenals een geologische excursiegids, waarin een aantal vindplaatsen wordt beschreven.
    Wie in prehistorische reptielen is geinteresseerd kan hier het boek "Sauriers uit de Onder-Muschelkalk van Winterswijk" aanschaffen.
    In genoemd museum bevindt zich onder andere een collectie (Winterswijkse) fossielen, mineralen en gesteenten.

    De geologische indeling van Winterswijk:

    Mesozoicum
    In deze era werden tussen ca 250 en 65 miljoen jaar geleden diverse afzettingen gevormd, die behoren tot respectievelijk Trias, Jura en Krijt.
    Van de Trias-periode zijn aanwezig: Bontzandsteen en Muschelkalk. De Jura is vertegenwoordigd door de Lias en -op enige diepte- Dogger. De Krijt-periode kent hier het Albien (Vroeg-Krijt) en Cenomanien (Laat-Krijt).

    Trias
    Bontzandsteen
    Dit oudste tijdvak van de Trias komt aan de oppervlakte in de buurtschap Kotten, nabij de grenspalen 780 en 781. Het gaat hier om de jongste formatie (Röt) van de Bontzandsteen, die 245 miljoen jaar geleden werd afgezet en geldt als de op een na oudste afzetting aan de Nederlandse oppervlakte. De Winterswijkse Bontzandsteen is als rode leem, met soms gesteentebrokken, in het terrein te zien.

    Muschelkalk
    Waarschijnlijk is dit de bekendste afzetting van Winterswijk en van de hele Achterhoek. Ze is te zien in de buurtschap Ratum; in de daar aanwezige steengroeve. Het gesteente dat hier voorkomt is gevormd tussen ca 240 - 236 miljoen jaar geleden in een ondiepe zee.
    De sedimentatie van kalkslib ging in die tijd snel en werd in belangrijke mate bevorderd door cyanobacterien (de zogenaamde algenlaminaten).
    Elk jaar weer komen grote aantallen belangstellenden op de open dagen en excursies naar de groeve, om daar hun geluk te beproeven. Ze zoeken dan naar mineralen, bijvoorbeeld: pyriet, calciet, coelestien, markasiet en galeniet in al hun verschijningsvormen. Ook kunnen er fossielen gevonden worden, al zijn die tamelijk zeldzaam. Naast brachiopoden en mollusken spreekt met name het vinden van sauriër- en visresten tot de verbeelding; wórden ze gevonden, dan moeten ze zeker met de nodige zorg worden behandeld.
    In sommige lagen komen botten of voetsporen van sauriërs voor, soms nog met huidafdrukken. Een aantal -zichtbare- geologische verschijnselen zijn eveneens de moeite waard. Zo kan men aan het lagenpakket heel goed zien dat dit naar het noorden helt, onder een hoek van 3-15 graden. Ook zijn er verschuivingen en breuken -o.a. diaklazen- te zien.


    De Winterswijkse Steen- en Kalkgroeve (Onder-Muschelkalk)

    Jura
    Hiervan komen Lias en Dogger voor. De Lias op twee plaatsen in de Ratumsebeek (Tenkinkbos) en tussen twee bruggen, ten zuiden van de boerderijen Kremer en Lutjenkössink, maar ook wel in de Willinkbeek, ten noorden van de Steengroeve. In het eerste geval gaat het om plastische, vette, grijze klei, met slechts wat foraminiferen (Tenkinkbos), of zware, donkergrijze klei, met vrij veel foraminiferen (Kremer). Bij de Willinkbeek kwamen uit een boring (fragmenten van) ammonieten en crinoïden te voorschijn.

    De Dogger komt nagenoeg aan de oppervlakte in een smalle strook in het oosten van de buurtschap Kotten, aan de zuidkant van de Kottenseweg.

    Krijt
    Albien
    Een afzetting uit deze periode is ontsloten in het dal van de Boven-Slinge en een zijtak ervan. In deze zijtak, de Bekeringbeek, is in de oever, op diverse plaatsen, de Albien-afzetting als een lemig, groen zand zichtbaar. In het verleden is hier de belemniet Neohibolites minimus gevonden, evenals een enkele afdruk van Inoceramus concentricus.

    Cenomanien
    In de Oossinkbeek (Kotten) komt het Cenomanien aan de oppervlakte. Het gaat hier om een grijswitte kalksteen met zeer weinig fossielen.

    Overigens, al deze ontsluitingen in beken e.d. lenen zich niet voor het verzamelen van fossielen.

    Kenozoïcum
    De twee periodes waaruit het Kenozoïcum bestaat, zijn het Paleogeen en het Neogeen. Beide zijn in de Achterhoek rijkelijk vertegenwoordigd. Het huidige landschap werd in hoofdzaak toen gevormd.

    Paleogeen
    Achter de steenfabriek "De Vlijt" is een groeve waar het Midden-Oligoceen in de vorm van septariënklei aan de oppervlakte ligt. De klei, die hier gewonnen wordt voor de baksteenindustrie, is een zeeafzetting. Afhankelijk van de laag die ontgonnen wordt, is het vinden van fossielen (schelpen, haaientanden en soms een Nautilus met parelmoer) sterk wisselend. Wel vrij gemakkelijk te vinden zijn de septariën; de scheuren en spleten binnenin zijn nogal eens voorzien van fraaie pyrietkristallen, soms met mooie aanloopkleuren. Pyriet komt eveneens voor in knolvormige concreties, maar verweert dan erg gemakkelijk. Een ander mineraal dat
    hier gevonden kan worden is gips; de gipskristallen zijn doorgaans slechts enkele millimeters groot, maar wel erg mooi.

    Neogeen
    Rondom Winterswijk komen op diverse plaatsen afzettingen uit het Mioceen voor. Enkele daarvan willen wij hier noemen.
    Een klassieke vindplaats, met lagen uit het Midden-Mioceen, is Stemerdinkbrug in de buurtschap Brinkheurne. In het verleden was dit een trekpleister voor veel verzamelaars, maar tegenwoordig kan hier niet meer gezocht worden.
    Een tweede vindplaats van het Mioceen ligt in de buurtschap Miste. Hier kwamen bij boringen (1968) fossielrijke zanden naar boven. Bij handboringen bleek op een diepte van twee tot vier meter een uiterst fossielrijke laag onder de keileem te liggen. In de jaren na deze ontdekking zijn hier regelmatig ontsluitingen gemaakt (terrein Berenschot) en meestal met veel succes. Behalve de grote hoeveelheid fossielen, bleek er ook sprake te zijn van een enorme soortenrijkdom. Hiervan kan men een indruk krijgen in de geologiezaal van Museum Freriks.
    Sinds 2003 kan op genoemde plek in Miste niet meer worden verzameld, helaas.

    Een derde, eveneens voormalige, vindplaats was de keileemgroeve F.O.W., ook wel "Zwarte Jan" genoemd. Deze lag net over de gemeentegrens; vanuit Meddo richting Eibergen. In deze groeve was het Boven-Mioceen ontsloten, waaruit destijds veel haaientanden en walvisbeenderen te voorschijn kwamen. Nu staat deze groeve onder water en kan men er o.a. waterfietsen ("De Leemputten").

    Plioceen
    Deze afzetting vinden we westelijk van Winterswijk. Het gaat hierbij om lichtgele tot groene, niet-fossielhoudende zanden, met name te zien in een spoorweginsnijding, ruim een kilometer ten oosten van het NS-station Lievelde (bij Lichtenvoorde).

    Pleistoceen
    Keileem, zand, grind, stuifduinen, dalen, terrasranden, Pleistocene geulen, zwerfstenen...., het zijn allemaal verschijnselen die in de omgeving van Winterswijk en de hele verdere Achterhoek voorkomen. Zo ligt ten westen van onze gemeente een grindrug van Aalten, via Vragender langs Eibergen. In dit gebied zijn leuke vondsten gedaan: fossiel hout (o.a. palmhout), zandstenen met schelpafdrukken, granieten, etc.
    Het landijs bracht onder meer zwerfstenen naar onze streek, soms heel grote. Een ware reus is de -tot voor kort grootste- "kei van Meddo", een rode Växjö-graniet, die inmiddels een plaats heeft gevonden bij het Winterswijkse gemeentehuis.

    Bij de zandwinput 't Hilgelo zijn van tijd tot tijd Pleistocene zoogdierbeenderen gevonden, onder meer van reuzenhert, steppenwisent, wolharige neushoorn en mammoet. Een deel van deze vondsten is te zien in Museum Freriks.

    Holoceen
    Oerbanken, moerasijzererts, sideriet en vivianiet (in veen), zandverstuivingen (Rommelgebergte, inmiddels alweer begroeid), diverse veengebieden, dekzanden, .... het is maar een greep uit de vele Holocene afzettingen en verschijnselen. Interessant is bijvoorbeeld de vroegere vindplaats van moeraskalk met enkele zoetwatermollusken(Blekkinkveen).

    Geraadpleegde en te raadplegen literatuur.
    Voorlopig verwijzen wij naar enkele boekwerken waarin een literatuurlijst betreffende de geologie van de Achterhoek en in het bijzonder van Winterswijk en omgeving is opgenomen.

    -Borman, R., Gonggrijp, G., Schimmel, H., e.a. (1983)- Ontdek de Achterhoek IVN, in samenwerking met de VARA en de WOG nv.
    -Kolstee, H.G. en Peletier, W. (1986)- Winterswijk, Geologie deel I, Inleiding tot de geologie van Winterswijk. Wet.Med.KNNV nr.178.
    -Oosterink, H.W. (1985)- Winterswijk, Geologie deel II, de Trias-periode (geologie, mineralen en fossielen).Wet.Med.KNNV nr.175.
    -Oosterink,H.W.,Berkelder,W.,de Jong,Ch.,Lankamp,J. en Winkelhorst,H.(2003)-Sauriers uit de Onder-Muschelkalk van Winterswijk. Staringia 11, Ned.Geol.Ver.

    Geologische "Verbindingen"
    Regionale objecten, landschapsvormen, etc.

    • De Winterswijkse Steengroeve
    • Oligocene kleigroeve "De Vlijt"
    • Zand- en grindputten ('t Hilgelo. De Slingeplas. Omgeving Bocholt, Rees)
    • Stuwwallen en andere IJstijdverschijnselen (o.a. Montferland,Lochemse berg)
    • Stuifduinen (Aalten en andere plaatsen)
    • Rivierduinen (Terborg, Doetinchem)
    • Veengebieden ( Korenburgerveen, Vragenderveen, Wooldseveen, Blekkinkveen, Zwillbrocker Venn)
    • Grote zwerfstenen (Winterswijk e.o. Lichtenvoorde. Wopereis/Vragender)
    • Geologische wandeling op de Needse Berg


    Musea

    • Kristalmuseum (Borculo)
    • Kasteel Bergh ('s-Heerenberg; kelder)
    • Museum gebroeders Böhmer (Ulft)
    • Erve Brooks (o.a. Coll.Adriaan Buter)(Gelselaar).
    • Stadtmuseum (Bocholt/D)
    • Natuurmuseum (Enschede)
    • Bezoekerscentrum Zwillbrocker Venn (Vreden/D)
    • Geologisch Museum Schwanenturm (Kleve/D)




    © NGV 2002-2014
    Email Winterswijk
    Home